AI in het onderwijs: kansen, regels en schoolafspraken

AI in het onderwijs is geen vraag voor later meer. Leerlingen gebruiken chatbots voor hun huiswerk, docenten laten er toetsvragen en ouderbrieven mee opstellen, en schoolleiders krijgen vragen van ouders en de MR over wat er eigenlijk mag. Een school die daar geen afspraken over maakt, heeft ze in de praktijk toch: dan beslist elke docent en elke leerling het zelf.

Sinds september 2026 is er een bruikbaar kader. Kennisnet publiceerde een raamwerk voor AI-geletterdheid voor het primair en voortgezet onderwijs, en daarnaast 'Schoolafspraken generatieve AI' met zeven principes en voorbeeldafspraken. Tegelijk loopt de Europese AI Act, die scholen nu al een inspanningsverplichting geeft en AI voor toelating en beoordeling vanaf 2 december 2027 als hoog risico behandelt.

Dit artikel behandelt het beleidsniveau. Zoek je concrete voorbeelden voor in de klas, lees dan AI voor docenten: 8 taken die je vandaag al sneller doet.

Wat levert AI in het onderwijs eigenlijk op?

De grootste winst zit bij docenten, in werk dat veel tijd kost en weinig vakmanschap vraagt. Een lesopzet, dezelfde opdracht op drie niveaus, oefenvragen, een rubric of een ouderbrief: een taalmodel levert daar in een minuut een bruikbaar concept van. De docent beoordeelt of het klopt, maar begint niet meer bij een leeg blad. Ook een tekst herschrijven naar B1-niveau of een brief vertalen voor ouders die nog geen Nederlands spreken, gaat een stuk sneller.

Voor leerlingen is AI een uitlegger die altijd tijd heeft. Het risico is even duidelijk: een leerling die het denkwerk uitbesteedt, leert niets, en taalmodellen verzinnen met veel zelfvertrouwen feiten en bronnen. Daarom hoort AI-geletterdheid in het onderwijs zelf thuis: leerlingen moeten leren controleren wat een model beweert. Voor studenten in mbo, hbo en wo spelen dezelfde vragen, die we behandelen in AI voor studenten.

Wat staat er in het raamwerk AI-geletterdheid van Kennisnet?

Het raamwerk AI-geletterdheid van Kennisnet (september 2026) is bedoeld voor scholen in het primair en voortgezet onderwijs. Het geeft scholen houvast bij de vraag wat AI-geletterdheid op school inhoudt, en komt met een toolkit om er als team mee aan de slag te gaan. Die toolkit bestaat uit twee onderdelen: een zelfevaluatie voor het basisniveau en een presentatie voor een teamsessie.

Begin met de teamsessie, zodat iedereen dezelfde begrippen gebruikt, en laat daarna elke collega de zelfevaluatie invullen. Dan zie je waar extra scholing nodig is. AI-geletterdheid gaat daarbij ook over weten wat een model niet kan en welke gegevens er niet in horen.

Voor die scholing hoef je niet meteen te betalen. De Nationale AI-Cursus is gratis, in het Nederlands, in je eigen tempo te volgen en sluit af met een certificaat. Het curriculum van 2026 is afgestemd op AI-geletterdheid onder de AI Act, en organisaties kunnen de cursus via een LTI-koppeling aan hun medewerkers aanbieden. Elements of AI van de Universiteit van Helsinki is ook gratis en in het Nederlands, maar theoretischer. Een vergelijking staat in AI cursus online.

Welke schoolafspraken over generatieve AI raadt Kennisnet aan?

Naast het raamwerk heeft Kennisnet 'Schoolafspraken generatieve AI' opgesteld: zeven principes, elk met voorbeeldafspraken die een school kan overnemen of aanpassen. Voor de dagelijkse praktijk zijn dit de belangrijkste punten:

• Vermeld altijd wanneer AI is gebruikt. Wie AI heeft ingezet bij een opdracht of product, zegt dat. Dan hoeft niemand te raden.
• Zeg vooraf wanneer AI mag. Niet achteraf discussiëren of iets toegestaan was, maar bij elke opdracht duidelijk maken of AI mag, en waarvoor.
• Onder de 13 alleen onder begeleiding. Leerlingen in het primair onderwijs gebruiken generatieve AI alleen onder begeleiding van een volwassene.
• Neem AI-gebruik op in het professioneel statuut. Zo is vastgelegd wat docenten zelf mogen beslissen over AI in hun lessen.
• Betrek de MR. De medezeggenschapsraad heeft instemmingsrecht, dus afspraken over AI komen niet alleen van de schoolleiding.

Hoe de afspraak over vermelden werkt bij een verslag, staat in AI verslag maken.

Wat vraagt de AI Act van scholen?

De Europese AI Act geldt voor scholen net zo goed als voor bedrijven. Sinds 27 juli 2026 is de wet gewijzigd door de Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744), waardoor een aantal termijnen is verschoven. Dit zijn de onderdelen die voor een school tellen:

Het belangrijkste onderscheid zit in het woord beoordeling. Een docent die een chatbot vraagt om een rubric op te stellen, laat de AI geen leerling beoordelen: het oordeel blijft bij de docent. Een systeem dat zelf cijfers geeft of meebeslist over toelating valt wel in de categorie waarvoor vanaf 2 december 2027 de zwaardere regels gaan gelden. Overweeg je zo'n systeem, vraag de leverancier dan nu al hoe hij zich daarop voorbereidt.

De AI-geletterdheidsplicht betekent in de praktijk dat de school als werkgever aantoonbaar iets doet: een teamsessie, de Kennisnet-zelfevaluatie, een gratis cursus, duidelijke afspraken. Hoe werkgevers buiten het onderwijs dat aanpakken, staat in AI voor bedrijven.

Hoe bescherm je de privacy van leerlingen?

Hier gaat het in de praktijk het vaakst mis. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft meldingen van datalekken ontvangen van organisaties waar medewerkers persoonsgegevens in een AI-chatbot plakten. Als een medewerker dat doet terwijl de organisatie het verbiedt, geldt dat als datalek. Melden bij de AP, en vaak ook bij de mensen om wie het gaat, is dan meestal verplicht. De AP zegt daarom ook dat organisaties duidelijke regels moeten maken over welke gegevens wel en niet in een chatbot mogen.

Voor een school zijn dat onder meer namen, cijfers, gedragsnotities, zorggegevens en foto's van leerlingen. Het gaat bovendien om minderjarigen, en dat vraagt extra zorg. Drie praktische lijnen:

• Leerlinggegevens alleen in tools die de school heeft afgesproken, met een verwerkersovereenkomst. Niet in een consumentenaccount van een docent, ook niet als die dienst zegt dat hij niet traint op je gegevens.
• Let op waar de gegevens worden verwerkt. Mistral verwerkt in de EU, in Frankrijk en Zweden, en Microsoft heeft een EU Data Boundary voor zakelijke klanten. DeepSeek draait in China, waarvoor geen adequaatheidsbesluit bestaat, en is dus ongeschikt voor persoonsgegevens.
• Anonimiseer voordat je iets plakt. Voor lesvoorbereiding heb je zelden leerlinggegevens nodig. Werk je met leerlingwerk, haal dan namen en herkenbare details eruit.

Een uitgebreide vergelijking van diensten, verwerkingslocaties en standaardinstellingen staat in AI en privacy in Nederland.

Waarom kun je niet vertrouwen op AI-detectie?

Het ligt voor de hand om fraude met AI te bestrijden met een AI-detector. Toch is dat een zwakke basis voor beleid, en al helemaal voor een beschuldiging.

Een detector ziet niet of een tekst met AI is gemaakt. Hij schat in hoe waarschijnlijk dat is, meestal op basis van hoe voorspelbaar de tekst is. Dat gaat op twee manieren mis. Een leerling die zelf eenvoudig en correct schrijft, bijvoorbeeld omdat Nederlands zijn tweede taal is, kan onterecht hoog scoren. En een leerling die een AI-tekst herschrijft of het model vraagt om in een andere stijl te schrijven, valt vaak niet op. Bovendien kan niemand controleren hoe de score tot stand kwam, ook de leerling niet die zich moet verdedigen.

Een uitslag van een detector is daarom hooguit een aanleiding voor een gesprek, nooit het bewijs. Beter werkt het om het proces zichtbaar te maken: vooraf zeggen of AI mag, leerlingen hun AI-gebruik laten vermelden, tussenversies laten inleveren, een kort mondeling nagesprek houden en meer opdrachten in de les laten maken.

Hoe maak je als school een werkbaar AI-beleid?

Een AI-beleid hoeft geen dik document te zijn. Een werkbare volgorde:

1. Breng in kaart welke tools docenten en leerlingen nu al gebruiken.
2. Kies de tools die de school ondersteunt, met een verwerkersovereenkomst.
3. Maak afspraken per fase op basis van de principes van Kennisnet.
4. Leg het vast in het professioneel statuut en leg het voor aan de MR.
5. Werk aan AI-geletterdheid met de Kennisnet-toolkit en een gratis cursus.
6. Kijk jaarlijks opnieuw, zeker met 2 december 2027 in zicht.

Waar past een dienst als die van ons? Eerlijk gezegd aan de rand. GoedkopeAI is tekstchat met meerdere modellen, waaronder Claude Opus 5.5 en DeepSeek V4 Flash, voor €12,95 per maand, met een gratis model dat je zonder account kunt gebruiken. Handig voor een docent die zonder leerlinggegevens een les voorbereidt. Voor alles met leerlinggegevens gebruik je de tools die je school heeft afgesproken.

Conclusie